[an error occurred while processing this directive]
- 2002/07/20 Nazaten van de VOC in Malakka

(Lezing gehouden door Drs. Pim ten Hoorn tijdens de 44e Pasar Malam Besar)

Precies 3 maanden geleden, op 20 maart van dit jaar, werd in de Ridderzaal de oprichting van de VOC herdacht. Buiten de Ridderzaal werd fel geprotesteerd tegen het eenzijdig feestelijke karakter van de herdenking en tegen het gebrek aan aandacht voor de agressie en wreedheden die ook zijn begaan in naam van de VOC. In de afgelopen maanden leek het er soms op alsof er over de VOC slechts twee standpunten bestaan, zeg maar het standpunt van "Daar werd iets groots verricht" tegenover dat van "Daar werden misdaden begaan". Deze beide staan (in het discours) polair tegenover elkaar en gaan globaal uit van de perspectieven van de twee groepen waarom het zowel tijdens de koloniale periode in Nederlands-IndiŽ als daarna in Nederland vooral bleek te gaan: n.l. de Nederlandse kolonisatoren en de autochtone gekoloniseerde bevolking.

Weer blijkt in deze discussie die dit jaar wordt gevoerd, dat de groep die zowel in Nederlands-IndiŽ als in Nederland lange tijd niet werd gehoord (maar, dat moet ik er ook bij zeggen, vaak niet van zich liet horen) ook nu weer ongehoord stil blijft. Er lijkt ook niemand op het idee gekomen te zijn om zich af te vragen wat de betekenis en waarde zijn van zo'n VOC-herdenking voor de Indische bevolkingsgroep en andere menggroepen, die toch immers hun bestaan te danken hebben aan de VOC.

In gesprekken met Indische mensen blijkt een meer ambivalente houding tegenover de VOC. Ook wat dit betreft nemen Indischen een tussenpositie in. Eigenlijk lijkt het erop dat velen zich helemaal geen houding weten te geven tegenover deze herdenking en er dus maar het zwijgen toedoen.

De Pasar Malam Besar besteedt dit jaar aandacht aan mengculturen in de wereld, speciaal waar deze het gevolg zijn van verbintenissen van Nederlanders met de lokale bevolking. Het is daarom goed dat er nu zo een begin mee wordt gemaakt om het perspectief van de menggroepen zelf aan bod te laten komen.

Het gevoel te worden overstemd door de beide uitgesproken standpunten, is misschien in nog wel sterkere mate aanwezig bij de groep waarover ik vanavond met name zal spreken en wier bestaan rechtstreeks voortkomt uit de VOC-aanwezigheid in Malakka: de groep van Nederlandse Euraziaten in MaleisiŽ (Dutch Eurasians).
Naast deze "Dutch Eurasians" heeft Malakka een grotere groep van Portugese afstammelingen, de "Portuguese Eurasians" of "Kristangs". Heel vaak worden deze Portuguese Eurasians of Kristangs kortweg de Eurasians genoemd, maar dit is niet terecht, omdat ook de menggroepen met Nederlandse, Engelse of Duitse voorouders "Eurasian" zijn. De term "Eurasian" is dus breder dan "Kristang" en verwijst naar alle mensen van gemengd Europees-Aziatische afkomst.

Maar de "Kristangs" zijn in MaleisiŽ het meest talrijk en timmeren het meest aan de weg: zij zijn daarom het meest zichtbaar. Hierdoor kan gemakkelijk het idee post vatten dat alle Eurasians in MaleisiŽ "Kristangs" zijn, nazaten van Portugese herkomst. Niets is minder waar. Helaas dreigt zelfs de Pasar Malam Besar in deze kuil te vallen, zoals blijkt uit ťťn regel op de Engelstalige website van de Pasar Malam. Hierop wordt gezegd, ik citeer: "The Cristangs are the Eurasians from Malacca". Deze ene regel illustreert hoe onzichtbaar de "Dutch Eurasians" in MaleisiŽ zijn.

De "Dutch Eurasians" vormen in MaleisiŽ in feite een minderheid binnen een minderheid. Het is een gemengde Euraziatische groep van Nederlandse afkomst, met Nederlandse familienamen en hoewel zij zich MaleisiŽr voelen en een Maleisische levensstijl hebben, laten zij zich vaak voorstaan op hun Nederlandse afkomst.

Malakka is een unieke, historische stad, de oudste stad van MaleisiŽ, gesticht omstreeks het jaar 1400 door Parameswara, die er de eerste sultan werd.
Dankzij de strategische ligging aan de Straat van Malakka werd de stad al vůůr de komst van de eerste Europeanen bezocht door kooplieden uit ArabiŽ, India en China, en was dus eigenlijk al vroeg een multi-etnische stad. Malakka bezit nog steeds de oudste Chinese tempel (Cheng Hoon Teng tempel) en de oudste Hindu-tempel van MaleisiŽ.

Vanaf het begin van de 16e eeuw tot aan de uitroeping van de onafhankelijke staat MaleisiŽ in 1957, is Malakka in vreemde handen geweest. Achtereenvolgens hebben de Portugezen, de Nederlanders en de Engelsen er gezeten. Met name de Portugezen en de Nederlanders vermengden zich snel met de plaatselijke bevolking, waaruit de gemengde bevolkingsgroep der Euraziaten of "Eurasians" is voortgekomen.

Malakka was nog een sultanaat, toen de Portugezen in het begin van de 16e eeuw hun oog erop lieten vallen. De Portugezen verzochten de sultan handel te mogen drijven. Maar toen dat werd geweigerd en bovendien enkele Portugezen werden gevangen genomen, vielen de Portugezen de tweede keer aan, en veroverden zij in 1511 de stad. De sultan week uit naar Johore. De Portugezen bouwden onmiddellijk een fort en bleven 130 jaar heer en meester over Malakka, totdat uiteindelijk de Nederlanders het veroverden (in 1641).

De Portugezen brachten hun religie en taal met zich mee. Zij vermengden zich met de plaatselijke bevolking, waardoor een mestiezengroep ontstond, die tot op de dag van vandaag "Kristang" spreekt (een archaÔsch Portugees met Maleise grammatica), naast het officiŽle Bahasa Malaysia en het Engels, en die Rooms-katholiek is.
De "Kristangs" hebben een duidelijk herkenbare eigen cultuur binnen het multi-etnische MaleisiŽ. Hun dans en muziek is sterk ontleend aan die van Portugal. Sommige muziek is voor ons te herkennen als keroncong, zoals die bijvoorbeeld ook hier op de Pasar Malam te horen is van groepen uit IndonesiŽ en Nederland.

De Kristangs of Portugese Eurasians hebben altijd sterk gelobbyd voor het behoud van hun eigen identiteit en cultuur. In 1930 (dus bijna 300 jaar na het einde van de Portugese heerschappij over Malakka) wisten zij zelfs de Britse koloniale overheid in Malakka zover te krijgen dat zij hun eigen nederzetting, de "Portuguese Settlement" konden openen. De "Portuguese Settlement" is een Portugese wijk in Malakka, die tot op de dag van vandaag bestaat, met o.a. woningen en een school, zo'n 3 kilometer van de oude stad. De Settlement is bedoeld voor de Kristangs, de Portugese Eurasians, maar inmiddels wonen er ook wel andere Eurasians, die zich voor de Kristang-zaak inzetten (er waren oorspronkelijk 68 huizen, nu meer dan 100). De straten hebben Portugese namen, o.a. van de Portugese veroveraars, maar ook van schrijvers.

De Nederlanders werden al vroeg aangetrokken door de naam die Malakka had als bloeiend centrum van handel. Zij kwamen in 1606 voor het eerst in de straat van Malakka en deden ook toen al een poging de stad op de Portugezen te veroveren. Dit mislukte. Terwijl de Nederlanders in eerste instantie Malakka in bezit wilden hebben vanwege de handel en om de Portugezen uit te schakelen, kwam daar, na 1619 als reden bij dat Malakka een concurrent was van Batavia. In 1619 was immers Batavia gesticht, waar de Zuidoost Aziatische zetel van de VOC kwam.

De Nederlanders sloten een verbond met de sultan van Johore, die een gezworen vijand van de Portugezen was en namen uiteindelijk in 1641 Malakka in bezit, na een beleg van 5 maanden. Er waren enorme verwoestingen aangericht; van het fort dat door de Portugezen was gebouwd, bleef slechts een toegangspoort over (de Porta de Santiago, die is nu nog steeds als het enige restant te zien). Wel begonnen de Nederlanders snel aan de wederopbouw. Daarvan resten nu nog verschillende voorbeelden, die nu als karakteristieke gezichten van Malakka worden gepresenteerd, te zien op ansichtkaarten en dergelijke. De meest opvallende zijn de Christ Church, die gebouwd werd als Nederlands hervormde kerk (van 1741 - 1753) en het Stadthuys, dat werd gebouwd op de plek van het vroegere Portugese gouverneurshuis en dat was bedoeld als de residentie voor de Nederlandse gouverneurs van Malakka. Het werd direct na de inname van Malakka gebouwd naar het voorbeeld van het toenmalige stadhuis van Hoorn. Verder zijn er nog verschillende woonhuizen in Malakka die dateren uit de VOC-tijd.

Uiteindelijk heeft de VOC 160 jaar lang in Malakka gezeten, tot aan haar opheffing aan het eind van de 18e eeuw. In de Franse tijd kwam Malakka in Engels bezit en werd uiteindelijk met de Engelsen geruild tegen Benkoelen. Toen de Engelsen er het bewind overnamen, vertrokken vele Nederlanders en "Dutch Eurasians" naar Nederlands-IndiŽ, maar zeker niet alle. Verschillende families bleven in Malakka en sommige Dutch Eurasians kwamen in dienst van de Engelse koloniale overheid. Deze had ambtenaren nodig en de Dutch Eurasians waren hiervoor vaak geschikt vanwege hun administratieve ervaringen in de VOC-tijd. Zelfs "Burghers" uit Ceylon werden naar Malakka gehaald om in dienst te treden van de overheid. Nog steeds bevinden zich in MaleisiŽ nakomelingen van deze Burghers en er bestaan banden tussen deze Burghers en Dutch Eurasians.

In de loop der jaren hebben de Nederlanders die voor de VOC naar de Oost gingen en destijds daar, in Malakka, terecht kwamen, zich steeds meer vermengd met andere groepen. Afstammelingen hiervan wonen nu nog in Malakka en andere plaatsen in MaleisiŽ en ook in Singapore. Vaak is hun Nederlandse herkomst alleen nog aan de Nederlandse achternaam af te lezen. Namen als De Vries, Van Huizen, Westerhout, De Witt en Van den Driesen kom je er tegen.

De Westerhout familie bijvoorbeeld, stamt af van een aanzienlijke Nederlandse familie, waarvan enkele leden in Malakka zijn terecht gekomen. De Westerhouts zijn een voorbeeld van zo'n Nederlands-Eurasian familie die tijdens het Engels bewind, vanwege hun kennis en ervaring met bestuurszaken, tot de toplaag van de Britse koloniale administratie gingen behoren, met in hun midden hoge ambtenaren en magistraten. Daarnaast bleven de Westerhouts onder het Engels bestuur ook landeigenaren en bezaten onder meer plantages.

Een voorouder van de DeWitt familie is via Zuid-Afrika in Malakka terecht gekomen. Ook deze familie heeft zich in de loop der jaren vermengd met andere bevolkingsgroepen, waaronder de Kristangs. Niettemin is ook bij hen het besef levend dat zij een Nederlandse oorsprong hebben. Zij zijn, zoals vele andere Dutch Eurasians, bezig de Nederlandse wortels van hun familie na te pluizen en tonen interesse voor alles wat met Nederland te maken heeft en zeggen zelf "trots" te zijn op hun Nederlandse afkomst.

De Dutch Eurasians kunnen overigens weinig laten zien van hun Nederlandse afkomst. Behalve hun Nederlandse achternaam en de familiegeschiedenis kunnen zij niet wijzen op een nog levende Dutch-Eurasian cultuur, zoals de Kristangs met hun muziek en dans. Wel wijzen de Dutch Eurasians op de vele materiŽle zaken uit de VOC-tijd, die met name in Malakka nog te vinden zijn.
Ik heb al genoemd het Stadthuys en de Christ Church, de vroegere Nederlands hervormde kerk. Er zijn nog verschillende huizen uit de Nederlandse tijd, vooral te vinden in Heerenstraat en Jonkerstraat, oude Nederlandse namen die nog steeds bekend zijn, hoewel de straten nu officieel anders heten. Die buurt wordt trouwens in de volksmond nog steeds "Kampung Belanda"genoemd. Op St. Paul's Hill zijn Nederlandse grafstenen te vinden en op St John's Hill kanonnen uit de VOC-tijd.

Dit alles vormt voor de Dutch Eurasians de basis voor een herwaardering van hun afkomst en een herbeleving van hun identiteit. Er worden nu sinds enige tijd pogingen ondernomen om een eigen instelling van de grond te krijgen, waar de geschiedenis en het culturele erfgoed van de Dutch Eurasians in beeld wordt gebracht en grotere bekendheid gaat krijgen, om te beginnen binnen MaleisiŽ zelf, maar vooral ook in Nederland.

Het Nederlandse culturele erfgoed in Malakka bestaat niet alleen uit de huizen en gebouwen in Malakka. Het Nationaal Archief van MaleisiŽ beschikt over documenten uit de VOC-tijd. Rondom deze VOC-documenten is vorig jaar een tentoonstelling te zien geweest in Kuala Lumpur, georganiseerd door het Nationaal Archief van MaleisiŽ en de Nederlandse Ambassade. De tentoonstelling gaf een wat ander beeld dan het gebruikelijke, n.l. dat de periode van 1640 tot 1795, dus de VOC-tijd in Malakka, een periode zou zijn geweest van politieke instabiliteit en economisch en sociaal verval. Prof. Fernando die de tentoonstelling inrichtte, is daarentegen van mening dat juist in deze periode sprake was van economische bloei en een culturele renaissance in Malakka. (Er was bijvoorbeeld weer een geleidelijke toename van het aantal Maleise en Chinese inwoners in Malakka in de Nederlandse tijd, na de sterke daling onder de Portugezen). Volgens hem is het negatieve beeld van deze periode door de Britse koloniale machthebbers destijds ingegeven ter rechtvaardiging van de vestiging van een Brits koloniaal bestuur in Malakka. Hoe het ook zij, dit negatieve beeld is breed overgenomen en kan er mede toe hebben geleid dat de Dutch Eurasians in de vergetelheid zijn geraakt.

Ook binnen algemene organisaties, zoals de Malacca Historical Resource Society en de Malacca Heritage Trust, die zich inzetten voor een grotere bekendheid van de geschiedenis van Malakka en het behoud van het culturele erfgoed, laten Dutch Eurasians nu van zich horen. Het gaat hier om organisaties waarin ook andere etnische groepen zijn vertegenwoordigd, Chinezen, IndiŽrs en Kristangs. De Malacca Heritage Trust zet zich met name in voor behoud en restauratie van enkele panden uit de VOC-tijd.

-
Deel dit artikel met anderen:

eKudos (NL) NuJIJ (NL) TagMos (NL) Google Yahoo My Web del.icio.us StumbleUpon Technorati Digg Facebook Reddit Furl
-

Recente nieuwsberichten:

•  2016/01/14 Zoekoperatie naar MH370 stuit op scheepswrak 19e eeuw
•  2016/01/13 Voor het eerst overleg religieuze leiders in MaleisiŽ
•  2016/01/13 Discussie over borstvoeding bereikt ook MaleisiŽ
•  2016/01/08 Verwanten vermiste MH370 passagiers: Ze leven nog!
•  2016/01/06 Malaysia Airlines vliegt zonder bagage wegens tegenwind
•  2016/01/05 Koenders wil snel besluit over vervolging MH17-verdachten
•  2016/01/04 Zo'n twintig Russen weten wie BUK-raket op MH17 afschoot
•  2016/01/01 MaleisiŽ: IsraŽlische zeilers bestaan niet op WK jeugd
•  2015/12/25 Circuit van Sepang dicht voor groot onderhoud
•  2015/12/24 Sultan van Brunei verbiedt Kerstmis
•  2015/12/24 MaleisiŽ: ex-baas zedenpolitie de cel in om verkrachting

•  Eerder gepubliceerde berichten uit 2002
•  Links naar het nieuwsarchief
-